Aktywny wypoczynek

Folwark Konny Hermanów

Nowe Miasto Nad Wartą

Bryllandia

Witaszyce

zobacz więcej dodaj obiekt

Statystyka

  • Wszytkich: 3347875
  • W tym roku: 844992
  • W tym miesiącu: 44431
  • Dziś: 3350
  • Online: 69

Linki

Newsletter

Chcesz otrzymywać najnowsze informacje z regionu, nowo dodanych obiektach turystycznych? Zostań subskrybentem naszego newslettera!


(*) - pole obowiązkowe


Środa Wielkopolska

 

Środa Wielkopolska
Była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego.
Obecnie jest siedzibą samorządu powiatu średzkiego.

 

Nazwa miasta ma związek z wyrazem „środek" i w języku staropolskim brzmiała „śrzoda"; pochodzi od nazwy środa - środkowego dnia tygodnia, w którym odbywały się w średniowieczu targi.
Miejscowość pod nazwą Sroda wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Poznaniu w 1281 roku sygnowanym przez króla polskiego Przemysła II.
Historia
Zagęszczenie sieci osadniczej oraz dogodność szlaku komunikacyjnego wzdłuż Maskawy sprawiły, że tędy właśnie wiodła jedna z nitek szlaku bursztynowego, czego pośrednim dowodem mogą być paciorki egipskie znajdowane min w Dębiczu, Nadziejewie i Środzie. Z okresu wpływów rzymskich znanych jest kilka skarbów monet m.in. ze Środy (1897 r.)
Pierwsi Piastowie: zręby państwowości i Środa
Dominującym ośrodkiem administracyjnym, we wczesnym średniowieczu na terenie mikroregionu średzkiego był Giecz; gród pełniący w czasach plemiennych rolę czoła opola. Badania dendrochronologiczne wału grodu w Gieczu potwierdziły tezą o jego plemiennym pochodzeniu, a więc z czasów, gdy zręby państwa Piastów nie były jeszcze kształtowane.
Pozostający w dogodnym położeniu geograficznym gród znalazł się w centrum piastowskiego patrymonium, co przyczyniło się do jego dalszej rozbudowy i umocnienia w początku X w. Giecz, jako jeden z istotnych elementów administracyjnych zrębów państwa Piastów (grodów centralnych), wymieniany jest w kronice Galla Anonima, jako jeden ze znaczniejszych grodów. Niektórzy badacze wyróżniają już w tym okresie południową część opola gieckiego, w której dominującą rolę uzyskała Środa, handlowa osada otwarta, położona przy zbiegu dzisiejszych ulic Dąbrowskiego i Lipowej. Prawdopodobnie w początku XI w. w centrum osady stanął kamienny kościół pw. św. Idziego.
Po interwencji Brzetysława czeskiego w 1039 r. gród w Gieczu został stosunkowo szybko odbudowany, a już prawdopodobnie pod koniec XI w. stał się siedzibą kasztelanii. W drugiej połowie XI w. następuje wzrost znaczenia Środy i stopniowe przemijanie znaczenia Giecza, co związane było z wzrastającym znaczeniem handlu, krzepnięciem administracyjnych podziałów oraz zmianą głównych szlaków komunikacyjnych.
Dokładna data lokacji Środy pozostaje dziś nieznana, ale powszechnie przyjmuje się, że nastąpiła ona pomiędzy 1253 a 1281 r. Choć nie zachował się dokument lokacyjny można dziś domniemywać, że lokacja nastąpiła na tzw. „prawie magdeburskim" lub jego zmodyfikowanej formie zastosowanej po raz pierwszy w Środzie Śląskiej (tzw. „prawo średzkie").
Środa lokowana była na „korzeniu", bez wpływu poprzedzającej sieci osadniczej. Pozwoliło to od samego początku rozplanować miejsce położenia rynku i sieć ulic. Nie bez wpływu na lokację pozostawała topografia terenu oraz układ szlaków komunikacyjnych, istniejących od zarania w pobliżu osady handlowej. Lokacja miasta, którego centrum stanowił plac o bokach 70 m nastąpiła w odległości ok. 550 m na zachód od dawnej osady. Wzniesienie na północ od placu zajęła drewniana fara miejska, a wzgórze sąsiednie - zamek starosty, którego istnienie datuje się w dokumentach pisanych dopiero na okres walk z Krzyżakami w 1333 r. Założenie miejskie obwarowano murem, którego istnienie potwierdzone jest w dokumentach dopiero w 1411 r., przypuszczać jednak należy, że ufortyfikowanie grodu nastąpiło już pod koniec XIII stulecia, wraz z przejmowaniem funkcji militarnych Giecza. W obrębie murów zlokalizowany był także kościół pw. św. Krzyża wraz z klasztorem dominikańskim, którego fundatorem (wzmianka z 1418 r.) był biskup chełmski Jan z Opatowca.
Miasto posiadało trzy bramy położone na głównych szlakach, za którymi rozwinęły się przedmieścia: pyzdrskie z kościołem św. Idziego, poznańskie z kościołem szpitalnym pw. św. Ducha i Wszystkich Świętych z kościołem pod tym wezwaniem.
W konsekwencji odbytego w 1253 w Gieczu wiecu dzielnicowego Środa znalazła się, jako tzw. królewszczyzna wraz z całą kasztelanią giecką w księstwie kaliskim, należącym do Bolesława Pobożnego. Zarządcą królewszczyzny był starosta tenutowy, spośród których najbardziej znanymi byli m.in. A. Pampowski z Pępowa h. Gozdawa (?-1510), dyplomata i dworzanin królewski oraz H. Gostomski h. Nałęcz (około 1555-1609), wojewoda poznański, początkowo aktywny protestant, od 1589 r. równie aktywny katolik, orędownik jezuitów, dworzanin Zygmunta Augusta i Zygmunta III Wazy, rotmistrz królewski, twórca sandomierskiego Collegium Gostomianum.
Fundatorem nowej fary, zbudowanej w latach 1423-28, niemalże natychmiast podniesionej do rangi kolegiaty, był Władysław Jagiełło. Jednonawowe, murowane założenie z prezbiterium zostało później powiększone o trzy kaplice, dwie nawy boczne i masywną wieżę. Z 1422 r. pochodzą wzmianki o kolegiackiej szkole.
Dopiero co lokowane i urządzone miasto doznało pierwszej poważnej dziejowej katastrofy 28 VII 1331 r., za sprawą jednego z zagonów krzyżackich, który splądrował i spalił miasto.
Uchwała sejmiku województw poznańskiego i kaliskiego w Środzie Wielkopolskiej zatwierdzająca wybór Zygmunta III na króla,1587 r.
Położona centralnie w obszarze dawnych województw kaliskiego i poznańskiego Środa od 1419 r. aż do rozbiorów była stałym miejscem sejmików ziemskich dla tych województw, a pierwszy odnotowany w annałach sejmik w Środzie odbył się w 1378 r. Położenie miasta zapewniało każdemu szlachcicowi równe szanse w dotarciu na zjazd. Po unii lubelskiej sejmik w Środzie był jednym z około siedemdziesięciu partykularnych sejmików szlacheckich I Rzeczypospolitej, spośród których właściwie tylko średzki i krakowski dysponowały realną siłą polityczną i prestiżem. W sejmikach mógł brać udział każdy szlachcic, a przedmiotem obrad były sprawy żywotnie interesujące stan szlachecki, a więc de facto sprawy państwa. Miejscem obrad było wnętrze i teren przykościelny kolegiaty.

W 1622 r. królewszczyzna obejmowała miasto z przedmieściami i folwarkiem Pólko oraz 6 wsi. Od lokacji miasta do połowy XVI w. liczba mieszkańców wzrastała stopniowo do ok. 2 tys. osób, co stawiało Środę w randze miast małej i średniej wielkości.
Wraz z rozwojem demograficznym miasta rosła także liczba rzemieślników i uprawiających rolę mieszczan, stanowiących ekonomiczne podstawy jego rozwoju. Pod koniec XVI w. warstwę produkcyjną stanowiło 98 rzemieślników, stanowiących równocześnie trzon rady miejskiej, wśród których byli m.in. rzeźnicy, szewcy i szynkarze. Już w początku XV w. działał w obrębie murów miejskich młyn napędzany końmi, a od początku XVI w. spotyka się wzmianki o wiatrakach rozlokowanych na przedmieściach. W XVII w. do Środy należały dwie wsie: Ruszkowo i Zielniki, które dostarczały część dochodów miejskich.
Pomyślny rozwój miasta, trwał nieprzerwanie do czasu potopu szwedzkiego, kiedy to wojska Karola Gustawa kilkukrotnie przechodziły przez Środę. Szacuje się, że w trakcie potopu zagładzie, w wyniku spalenia lub rozebrania na opał, uległo około 65% domów w granicach miasta i około 100% w niektórych wsiach. Liczba ludności miasta spadła według różnych szacunków o 40-60%.
Czasy rozbiorów: 1793-1918
Około 15 lutego 1793 r., armia pruska zajęła Środę, która wraz Wielkopolską utworzyła Prusy Południowe. Najwybitniejszą postacią okresu napoleońskiego był gen. Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818), twórca Legionów Polskich we Włoszech, bohater polskiego hymnu, wielokrotny organizator i dowódca działań zbrojnych na terenie Wielkopolski. W 1806 r. nagrodzony został przez Napoleona kluczem winnogórskim w powiecie średzkim. Formalnie, od 1815 r. Środa stała się ponownie częścią zaboru pruskiego, jako siedziba landratury.
W 1796 r. dokonano ostatecznej rozbiórki murów miejskich. Ofiarą polityki nowych władz padły średzkie kościoły: pw. Św. Ducha (szpitalny, pomiędzy 1805 a 1810 r.) i pw. Wszystkich Świętych (po 1821 r.) oraz pierwszy średzki kościół pw. Św. Idziego (przed 1819 r). W 1815 r. władze pruskie sekularyzowały także klasztor, a w roku 1823 zamknięto definitywnie przyklasztorny kościół pw. św. Krzyża.
Ludność miasta na przestrzeni 100 lat wzrosła prawie sześciokrotnie i osiągnęła w 1900 r. około 6 tys. mieszkańców. Początkowo systematycznie wzrastała mniejszość żydowska, stanowiąc w 1840 r. 16%, by w 1910 r. stanowić już tylko 2,3% ogółu ludności. Od 1806 r. mieszkańcy wyznania mojżeszowego, posiadali własną synagogę, którą w 1871 r. zastąpił nowy budynek. Z chwilą powstania Wielkiego Księstwa Poznańskiego poczęli, w Środzie, osiedlać się w większej ilości ewangelicy, którzy w 1910. stanowili już prawie równie silną mniejszość, co Żydzi. W 1829. korzystać mogli oni z domu modlitwy, którego funkcję pełnił otrzymany od magistratu, kościół św. Krzyża. Ponieważ obiekt był dość znacznie uszkodzony, dlatego w 1881, sumptem gminy ewangelickiej, wybudowano nową świątynię.
Walkę o utracone państwo mieszkańcy Środy i okolic rozpoczęli już w 1794, formując oddziały powstańcze, wspierające marsz Dąbrowskiego na Łabiszyn i Bydgoszcz, a następnie, w 1806 uczestnicząc w działaniach insurekcyjnych prowadzonych przez twórcę Legionów.
Głównym organizatorem przygotowań powstańczych Wiosny Ludów 1848 r. na powiat został A. Brzeżański, organizując w Środzie obóz powstańczy, w sile ok. 9 tys. żoł. i stanowiący połowę sił powstańczych. 11 IV 1848. w Jarosławcu pod Środą, podpisano akt ugody, na mocy której m.in. obóz średzki przebazowano do Miłosławia. Agresywna postawa Prusaków, mimo podpisanej ugody, doprowadziła do wybuchu otwartego konfliktu zbrojnego, a następnie trzech decydujących bitew: pod Książem, Miłosławiem i Sokołowem. Ostatecznie, ostatnie oddziały polskie poddały się 10 V 1848 r. na terenie powiatu średzkiego.
W trakcie powstania styczniowego zabór pruski został podzielony na 5 województw, pośród których znalazło się także województwo średzkie, najrozleglejsza jednostka administracyjna w historii ziemi średzkiej, której stolicą była Środa. Wielu średzian aktywnie uczestniczyło także w walkach na terenie Królestwa.
Wybitną rolę w pracy organicznikowskiej na rzecz zachowania polskości i promocji postaw patriotycznych odegrali księża kolegiaccy. Wymienić tu należy jedną z najwybitniejszych postaci w całej historii miasta ks. A. Szamarzewskiego (1832-1891), który położył zasługi na rzecz nowoczesnej ekonomii i gospodarki organizując w Środzie Towarzystwo Rzemieślnicze, zalążek późniejszej Kasy Oszczędności oraz Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, kluczowe narzędzie ekonomicznego oporu polskości wobec procesów germanizacyjnych w zaborze pruskim. Był także sprawnym administratorem parafii doprowadzając do uporządkowania i odnowienia średzkiej kolegiaty oraz organizacji nowego cmentarza poza murami miasta, na którym pierwsze pochówki przeprowadzono w 1805 r.
Rozwój Środy w XIX i na początku XX w. następował w trzech zasadniczych kierunkach: na południe od miasta, do stacji kolejowej na linii Poznań - Kluczbork (1875 r.) i cukrowni (1880 r.), na zachód, wzdłuż Przedmieścia Poznańskiego Nowego (ul. Kilińskiego), oraz wzdłuż ulic: Dąbrowskiego (d. Pyzdrska), Żwirki i Wigury (d. Graniczna) oraz Wrzesińskiej Daszyńskiego (d. Wrzesińska), łącząc d. przedmieścia pyzdrskie i gnieźnieńskie. Pomimo tak znacznych przemian przestrzenny rozwój miasta wyniósł niespełna 5%.
W początkach XIX w. na czoło rzemieślników wysunęli się szewcy, którzy dysponowali 40 warsztatami. Istniało też kilka wiatraków, kuźni, gorzelni i browarów. Ogółem spisy wymieniają na początku XIX w. ponad 300 rzemieślników. Znaczenie rzemiosła jednak powoli malało wraz z rozpoczęciem rewolucji przemysłowej, którą była budowa cukrowni, uruchomionej 7 X 1880 r. Do sprawnego dostarczania płodów rolnych oddano do użytku w 1902 r. pierwszą linię kolei wąskotorowej o długości 50 km, łączącą Środę i Kobylepole k. Poznania. W 1885 r. powstała w Środzie pierwsza mleczarnia (w rękach niemieckich), która wykupiona została w 1906 r. przez mleczarnię spółdzielczą powstałą rok wcześniej. Potwierdzone są też informacje o dwóch cegielniach, fabryce maszyn rolniczych, trzech olejarniach i wielu innych niewielkich zakładach, wykorzystujących nowe sposoby produkcji i wynalazek maszyny parowej.
Z istotnych urządzeń komunalnych jako pierwsza, w latach 1902-3, powstała gazownia, zaś w latach 1910-11 wybudowano także wieżą ciśnień wraz siecią wodociągową, czerpiącą wodę ze studni artezyjskiej zlokalizowanej przy trakcie na Poznań.
W 1834 r. nastąpił podział jedynej istniejącej szkoły na ludową szkołę katolicką i ludową szkołę ewangelicką, do której uczęszczały także dzieci wyznania mojżeszowego. W systemie oświaty występowało także kilka szkół prywatnych oraz szkoła zawodowa. W latach 1908-1911, wobec ciągle wzrastającej liczby uczniów szkoły katolickiej zbudowano nowy, okazały gmach przy ul. Lipowej. Wśród ziemian, przyczyniających się swą działalnością do podnoszenia poziomu rolnictwa, warto wymienić m.in. M. Jackowskiego (1815-1905), administrującego przez pewien czas majątkiem w Źrenicy pod Środą, patrona Kółek Rolniczych, społecznika i dydaktyka.
W 1840 r w Środzie urodził się F. Mertens (1840-1927), matematyk, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego, politechniki w Grazu i Uniwersytetu Wiedeńskiego.
Powstanie wielkopolskie
Wielki wysiłek zbrojny włożyła Środa w powstanie wielkopolskie. Ogółem w trakcie walk sformowano kompanię ochotniczą i batalion średzki w sile 4 kompanii, które wzięły aktywny udział w walkach, w tym: pod Zbąszyniem, w łuku Noteci, pod Szubinem, Rynarzewem, Kcynią i Nakłem. Niebagatelną rolę w organizacji władz powstańczych i samego powstania odegrał kolejny z wielkich, średzkich duszpasterzy, ks. M. Meissner (1877-1938), który w listopadzie 1918 r. stanął na czele proklamowanej Rzeczypospolitej Średzkiej.

Działania zbrojne I wojny światowej nie miały istotnego wpływu na liczbę mieszkańców Środy, jednak już od 1932 r. liczba mieszkańców wzrastała, by tuż przed wybuchem wojny osiągnąć ponad 10 tys. Liczba domów w Środzie w okresie II RP wzrosła z 471 do 699, z czego 10% powstało w nowej dzielnicy tzw. „Parcelkach", rozbudowywanej w kierunku szosy kórnickiej. Rozbudowa następowała także intensywnie wzdłuż ul. Kosynierów a także na drugim krańcu miasta, przy ul. Wrzesińskiej. Szybki rozwój dawnego Przedmieścia Pyzdrskiego doprowadził w 1934 r. do włączenia w obręb miasta folwarku Źrenica, stanowiącego dotąd własność Fundacji Kórnickiej. Podobny, równie gwałtowny rozwój zabudowy następował wzdłuż szosy z Poznania do Nowego Miasta.
Wybitną postacią życia politycznego dwudziestolecia międzywojennego w Środzie był burmistrz J. Polski (1886-1940), sprawujący tę funkcję od 22 X 1919 r. przez całe dwudziestolecie. Zginął z rąk hitlerowców.
Bezspornie, największym zakładem przemysłowym w całym okresie II RP była cukrownia, rozbudowana w latach 1926-30. Do 1921 r. na mapie średzkich firm pojawiły się także rzeźnia i tkalnia, zapewniająca 1/3 krajowego zapotrzebowania polskiego przemysłu włókienniczego. Mleczarnia, po gruntownej modernizacji, wysunęła się na pierwsze miejsce w produkcji w Wielkopolsce. W połowie lat 30. funkcjonowały w Środzie ponadto: dwa młyny, dwa przedsiębiorstwa o profilu ślusarsko-kowalskim i około 30 innych, mniejszych zakładów produkcyjnych, głównie o profilu rzemieślniczym. Do II wojny światowej rozwijała się średzka kolej dojazdowa; wzrastała sieć kolejowa, której łączna długość linii wynosiła 119 km.
Coraz większego znaczenia nabierała budowa urządzeń komunalnych. W latach 1926-28 zbudowano system kanalizacji, zaś w 1933 r. oddano sieć hydrantów, co znacznie poprawiło warunki sanitarno-pożarowe miasta. W 1914 r. przy ul. Granicznej wybudowano szpital miejski, prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo.
Od 1919 r. naukę prowadzono w siedmioklasowej szkole powszechnej (katolickiej) w budynku przy ulicy Lipowej, a od 1938 r. także w nowym budynku Kasy Chorych przy ulicy Dąbrowskiego. Budynek d. Wyższej Szkoły Miejskiej zaadoptowano na potrzeby Państwowego Gimnazjum Humanistycznego. W 1920 r. z inicjatywy Wielkopolskiej Izby Rolniczej powstała także szkoła rolnicza, a na jej potrzeby zakupiono przy ulicy Kórnickiej grunt z przeznaczeniem na gospodarstwo szkolne. Ważną formą wychowania było harcerstwo. W Środzie istniały 4 drużyny harcerskie, skupiające ok. 500 harcerzy, organizujące w sezonie letnim liczne obozy na terenie Wielkopolski i poza nią. Rozliczne sukcesy na arenie lokalnej i ponadregionalnej święcili średzcy sportowcy zrzeszeni w klubach sportowych.
W dniach 28-29 VI 1939 r. odbył się Środzie zjazd katolicki archidiecezji gnieźnieńsko-poznańskiej, w którym uczestniczyły najwyższe władze kościelne z prymasem A. Hlondem na czele oraz ponad 6000 osób przyjezdnych z całej Polski.
Okupacja niemiecka 1939-45
Działania wojenne rozpoczęły się w Środzie 1 IX ok. godziny 12.30 nalotem Luftwaffe, którego celem stał się dworzec kolejowy. Ponownego nalotu lotnictwo niemieckie dokonało 4 września, a bomby spadły także na cukrownię. W obydwu bombardowaniach śmierć poniosło 13 mieszkańców miasta oraz 5 żołnierzy 55 Poznańskiego Pułku Piechoty, który tego dnia przemieszczał się po trasie Września - Środa. 9 IX miasto zostało zajęte przez armię niemiecką. W styczniu 1940 r. ziemie Wielkopolski wraz z landraturą Środa utworzyły włączony do Rzeszy Niemieckiej Kraj Warty (Warthegau), którego namiestnikiem został, urodzony w Środzie, A. Greiser (1897-1945).
Niemalże od samego początku okupacji Niemcy prowadzili politykę terroru i represji wobec mieszkańców Środy i okolic. Szczególnym echem odbiły się dwa mordy dokonane na mieszkańcach Środy i okolic 17 IX i 20 października 1939 r., w których życie straciło 50 osób.
Już 8 XII 1939 r. rozpoczęto przymusowe wysiedlenia mieszkańców Środy do Generalnego Gubernatorstwa. Jak obliczono, ogółem objęły one 482 osoby z terenu miasta. Zamieszkujących Środę około 70 Żydów jeszcze w październiku 1939 r. trafiło do Kalisza, a następnie do łódzkiego getta. Teren kirkutu zniszczono, a budynek synagogi zamieniono na magazyn.
Już w październiku 1939 r. zorganizowano na ziemi średzkiej tajne nauczanie, a dotychczasowe szkoły kształciły tylko dzieci niemieckie.

Pomimo niesprzyjających warunków konspiracji (gęsta sieć dróg, dobrze rozwinięty system łączności, stosunkowo małe zalesienie i bliskość Poznania) już jesienią 1939 r. zawiązały się pierwsze konspiracyjne ogniwa; m.in. spotkania odbywały się w mieszkaniu J. Grabiasa (1886-1968), kupca średzkiego, działacza przedwojennego „Sokoła", członka Rady Robotniczo-Żołnierskiej w 1918 r. Początkowe działania konspiracyjne sprowadzały się do niewielkich, jednorazowych i doraźnych akcji jak np.: ukrywanie sztandarów przedwojennych organizacji, palenie sprzętu harcerskiego, prowadzenie nasłuchu radiowego, a później także wydawanie fałszywych przepustek i dowodów tożsamości.
W styczniu 1942 r. utworzono inspektorat rejonowy ZWZ/AK na Środę, a funkcję koordynatora przy jego tworzeniu pełnił F. Unrug (1887-1945) z Wyszakowa, powstaniec wielkopolski, działacz licznych przedwojennych organizacji, pełniący funkcję szefa referatu Walki Cywilnej Biura Głównej Delegatury Rządu RP dla ziem wcielonych do III Rzeszy i faktyczny przywódca środowisk konspiracyjnych. W poł. 1943 r. Inspektorat Środa skupiał ponad 500 żołnierzy i ok. 15 plutonów w terenie. Faktycznym szczytem działalności konspiracyjnej inspektoratu była akcja zrzutu broni amunicji („Proso II"), przeprowadzona przez RAF z 14 na 15 IX 1943 r. Źle przygotowana i przeprowadzona akcja podjęcia zrzutu doprowadziła w konsekwencji do dekonspiracji i fali aresztowań, której skutkiem była zmiana kierownictwa, aresztowanie dużej liczby żołnierzy i przeniesienie sztabu na teren ziemi wrzesińskiej. Wśród licznych aresztowanych znalazł się także F. Unrug, zmarły w styczniu 1945, w trakcie marszu ewakuacyjnego z KL Stutthof.
28 VI 1943 r. w Środzie przyszedł na świat K. von Klitzing, profesor fizyki, laureat Nagrody Nobla w tej dziedzinie.
Środa po wojnie i współcześnie
23 I 1945 r., około południa, od strony Kostrzyna na średzki rynek wjechał pierwszy patrol Armii Czerwonej. Rozpoczęło się organizowanie nowych władz w duchu PKWN, oraz parcelacja ziemi i podział infrastruktury mieszkalnej. Pierwszym burmistrzem został L. Kaźmierczak.
Choć początkowo panowały ogólnie euforystyczne nastroje, niemalże natychmiast dał o sobie znać mechanizm represji związany z nową władzą, stąd większość żołnierzy AK pozostawało nadal w podziemiu, tworząc Wielkopolską Samodzielną Grupę Ochotniczą „Warta" zastępującą poznański okręg AK. Postrach budził Powiatowy Urząd Bezp. Publicznego, który już w lutym 1945. rozpoczął masowe przesłuchania żołnierzy AK powracających z niemieckich więzień i zatrzymywanych w terenie. W trakcie Poznańskiego Czerwca 1956. poległ w ulicznej demonstracji mieszkaniec Środy, student Politechniki Poznańskiej M. Dąbrowicz (1933-56).
Po II wojnie światowej Środa, jako stolica powiatu znalazła się w województwie poznańskim.
W 1949 r. znacjonalizowano kolejkę wąskotorową i w całości włączono w skład PKP. Odtąd zaczyna się jej powolny upadek, rozpoczęty wstrzymaniem ruchu osobowego na odcinkach normalnotorowych w 1968. W latach 1976-79 całkowicie zlikwidowano torowisko. Prym wśród zakładów przemysłowych nadal wiodła cukrownia. Zniszczony w czasie wojny zakład wielokrotnie modernizowano i rozbudowywano, także i po 1990. W latach 1966-70 powstał nowy zakład, Fabryka Galanterii Metalowej, który wkrótce po uruchomieniu zmienił nazwę na „Stomil"; a głównym przedmiotem produkcji były zawory do dętek. W połowie lat 70., nastąpiła jego znaczna rozbudowa i modernizacja. Wznowiona produkcja w tkalni pozwoliła na wykonanie tutaj pierwszego powojennego ożaglowania „Daru Pomorza". Wśród innych średzkich firm okresu PRL-u wymienić także warto „Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego", „Państwowy Ośrodek Maszynowy", mleczarnię, „Zakłady Mięsne", Przedsiębiorstwo Sprzętu i Transportu Wodno-Melioracyjnego, powstałe w 1968 r. oraz filię poznańskich Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Modena" (powstała w czasie okupacji Fabryka Konfekcji). W końcu lat 70. w Kijewie, zlokalizowano jedną z filii zrzeszenia „Hortex". 70% produkcji obejmował eksport. Wielka industrializacja okresu PRL-u doprowadziła do stagnacji w sektorze rzemieślniczym.
Funkcję akceleracyjną powstawania nowej, ciągłej zabudowy spełniały, podobnie jak w innych miastach, ciągi komunikacyjne takie jak: ul. 20 Października, w całym jej przebiegu, ale również ul. Zamoyskich, Niedziałkowskiego i Kórnicka. Największymi inwestycjami budownictwa wielorodzinnego były dwa osiedla mieszkaniowe: Osiedle Młodych (2 poł. l. 70.) oraz znacznie większe, osiedle XXX - lecia PRL (od 1 połowy lat 80., obecnie Jagiellońskie,). Lata 70. to także intensywny rozwój budownictwa jednorodzinnego w przedwojennych dzielnicach „parcelki" i „korbole". Rozwój zabudowy mieszkalnej w stronę przeciwną następował wzdłuż szlaku komunikacyjnego do Gniezna, ale także na naturalnym przedłużeniu traktów na Pyzdry i Nowe Miasto.
W latach 1963-64 zrealizowano budowę nowej szkoły, tysiąclatki zlokalizowanej przy ulicy 20 października (noszącej imię A.Zawadzkiego), zaś w latach 1985-87 rozbudowano SP nr 1 (im. Gen. K. Świerczewskiego) oraz SP nr 3 (1987). Naukę po II w. św. kontynuowano także w budynku SP nr 2 (im. J. Krasickiego) i gimnazjum (od 1949. Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Wielkopolskich), a także w szkole rolniczej, od 1959. funkcjonującej jako Technikum. Szkoła od 1978. prowadziła proces dydaktyczny w nowym kompleksie zlokalizowanym w pobliżu przedwojennego internatu. Kilka razy swą lokalizacje zmieniała także szkoła zawodowa (od 1983 im. Hipolita Cegielskiego), by ostatecznie w 1991, znaleźć się w nowym kompleksie szkolnym w pobliżu technikum rolniczego. W kompleksie tym zlokalizowano także pływalnie i halę sportową.
Ważnym wydarzeniem w życiu miasta były obchody 700-lecia Środy zainaugurowane 14 IX 1967. W związku ze zbliżającymi się obchodami tysiąclecia państwa, już w 1949. w Gieczu rozpoczęto program badań wykopaliskowych, których wynikiem były cenne odkrycia, skutkujące utworzeniem rezerwatu archeologicznego. Wybudowano także łaźnię miejską i dworzec PKS. Gruntownej przebudowie poddany został także dworzec PKP. W tymże roku dodano do nazwy miasta słowo „Wielkopolska" dla odróżnienia od Środy Śląskiej.
W 1972 roku budową zapory betonowo - ziemnej na Maskawie (d. Źrenicy) w 29 km biegu rzeki utworzono zalew retencyjny, także o walorach rekreacyjnych. Powstanie kąpieliska nad zalewem średzkim przyczyniło się do powolnego upadku infrastruktury kompleksu basenów (tzw. „łazienek"), których budowę na północy miasta rozpoczęto jeszcze przed wybuchem II w. św, a dokończono w trakcie okupacji.
Godnym kontynuatorem przedwojennych tradycji sportowych okazał się średzki klub sportowy Polonia, który święcił triumfy w hokeju na trawie na przestrzeni lat 50, 60 i 70, zdobywając najwyższe laury w skali kraju.
Szpital miejski im. Józefa Dietla, po zakończeniu działań wojennych pozostawał własnością szarytek, jednak w 1949. został przejęty przez skarb państwa. Postępujące w latach 80. trudności gospodarcze uniemożliwiły budowę nowego budynku szpitala. W 1956 w średzkim krajobrazie medycznym pojawiła się stacja pogotowia ratunkowego, a w 1972 r. oddano do użytku nowy budynek ośrodka zdrowia.
Dobre warunki wegetacyjne na ziemi średzkiej o charakterze stałym takich jak dobra jakość gleb, sprzyjający klimat. Pozwoliły zlokalizować w 1966 w Słupi Wielkiej pod Środą Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych.

Na niwie kultury w powojennej historii Środy wyróżniały się: dom kultury, Średzkie Towarzystwo Kulturalne i biblioteka powiatowa. Animacja życia kulturalnego w ramach Domu Kultury skupiała się głównie na organizacji sekcji i zespołów, spośród których największy sukces osiągnął zespół teatralny wystawiając w 1955 r. spektakl „Krakowiacy i Górale". Na początku lat 70., oddano do użytku nowe pomieszczenia OK. Biblioteka Publiczna prowadziła aktywne studia o regionie i kultywowała regionalną tożsamość mieszkańców.
Szczególną rolę odgrywało i odgrywa zawiązane w 1964 r. Średzkie Towarzystwo Kulturalne, skupiające miłośników regionu średzkiego. Towarzystwo brało aktywny udział w animacji życia kulturalnego, organizując serie wykładów i sesji naukowych poruszających tematykę historii ziemi średzkiej. Organizowano także wystawy, prelekcje i spotkania z postaciami życia publicznego oraz publikowano cenne materiały przybliżające historię i współczesność ziemi średzkiej. Od 1998 pod egidą Towarzystwa ukazuje się Średzki Kwartalnik Kulturalny, pismo o charakterze popularyzatorskim, przybliżające i definiujące pojęcie regionalnej i kulturowej tożsamości mieszkańców środy i jej regionu. W r. 2009 Kwartalnik wyróżniony został znakiem „Dobre, bo Polskie". ŚTK jest laureatem konkursu „Ambasador Powiatu Średzkiego" realizowanego cyklicznie przez Starostwo Powiatowe.
W 1966 na bazie kilku pomieszczeń SP w Koszutach, we wnętrzu dworku z XVIII w. otwarto Muzeum Ziemi Średzkiej, którego podstawą stały się zbiory prywatne regionalisty F. Kosińskiego (1908-1980).
Liczba mieszkańców miasta osiągnęła stan z 1939 dopiero w 1949, odrabiając straty demograficzne okresu wojny. Do 1968 liczba ludności zwiększyła się niemalże o 50% co było jednak głównie wynikiem dodatniego bilansu urodzeń - zgonów. Kolejny wzrost liczby mieszkańców, z 15 do 19 tys. w 1985, był wynikiem zwiększającej się roli ruchu migracyjnego ze wsi do miast, związanego głównie z oddaniem do użytku dużych zakładów przemysłowych.

Po 1990 roku głębokiej przemianie uległa struktura przemysłu przesuwając akcenty z wielko produkcyjnych fabryk w kierunku mikroprzedsiębiorstw. Przekształceniom uległ także system oświaty i służby zdrowia, na co wpływ miały zasadnicze reformy z końca XX w. Jak feniks z popiołów wyrosła tylko „nieśmiertelna" cukrownia, która pomimo niekorzystnej sytuacji na rynku cukrowniczym i zawirowań gospodarczo - politycznych z lat 90. XX wieku ma się całkiem nieźle w ramach koncernu Pfeifer & Langen, a ciągła modernizacja zakładu połączona jest także z jego rozbudową. To właśnie na terenie cukrowni powstały największe przemysłowe inwestycje w Środzie w nowym wieku - olbrzymi elewator cukrowy, nowoczesna pakownia i oczyszczalnia ścieków.
W 1997 obchodzono 200-lecie Hymnu, odsłaniając pierwszy w Polsce pomnik generała J. H. Dąbrowskiego. W 2001 po 62 latach przerwy pierwsze zawody zorganizowało reaktywowane Bractwo Kurkowe.
Sukcesy w sporcie częściowo odnowił w latach 90. średzki KS Polonia, zdobywając mistrzostwo Polski juniorów w hali w 1993 i 1994. Dwaj średzcy hokeiści wzięli udział w Igrzyskach olimpijskich w Sydney w 2000. W całkowicie nowej rzeczywistości odnalazła się średzka wąskotorówka obchodząca w 2002 stulecie istnienia. Zachowany, 12-kilometrowy odcinek ze środy do Zaniemyśla wpisany został do rejestru zabytków, a podstawową funkcją kolejki stała się usługa turystyczna.

Ostatnim akordem przestrzennym rozwoju miasta są nowoczesne osiedla domków jednorodzinnych: Piastowskie, zlokalizowane na skarpie nieistniejącego już dopływu Maskawy pomiędzy ul. Zamoyskich i Harcerską, oraz osiedle Armii Krajowej, czyli zabudowa jednorodzinna pomiędzy ul. Nekielską i Strzelecką.
W ostatnim czasie najintensywniej Środa rozwija się w kierunku Topoli, wzdłuż ul. Topolskiej coraz bardziej wchodząc zabudową w niedostępny do niedawna obszar Rowu Topolskiego, a także intensywnie zabudowując północną stronę ulicy Topolskiej. Spodziewana budowa wewnętrznej obwodnicy pomiędzy ul. Kilińskiego (istnieje już pierwszy odcinek Kilińskiego Topolska: ul. Wejchana) i Wrzesińską z pewnością jeszcze zintensyfikuje te procesy. Znakiem czasów jest również budowa nowych, wielkopowierzchniowych obiektów handlowych, w tym z wykorzystaniem topografii i częściowej infrastruktury byłej rzeźni i tkalni. W 1995 z inicjatywy prof. I. Kubiaczyka powstała pierwsza w Środzie szkoła wyższa, Wielkopolska Wyższa Szkoła Społeczno - Ekonomiczna, która znalazła siedzibę, w 2010, w nowym kompleksie oświatowym zlokalizowanym przy ul. Wejchana. Latem 2010 przystąpiono do gruntownej renowacji Starego Rynku.
Dziś Środa zajmuje powierzchnię niespełna 18 km² i jest stolicą powiatu tworzonego przez 5 gmin: Środa Wlkp, Nowe Miasto,Dominowo, Krzykosy i Zaniemyśl (pow. powiatu 623 km². Miasto (wraz z innymi dziewięcioma miastami powiatowymi) znajduje się w tzw. Poznańskim Obszarze Metropolitalnym (POM).

Gospodarka
W wyniku przemian ustrojowych po roku 1990 w sektorze gospodarczym główne akcenty przesunięte zostały w kierunku mikroprzedsiębiorstw, przedsiębiorstw małych i średnich. Obecnie na terenie miasta siedziby ma ponad 260 przedsiębiorstw, w tym kilka z udziałem dużego kapitału zagranicznego.
Zabytki

Kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP
rynek i zachowany historyczny układ urbanistyczny starego miasta (XIV - XX wiek)
ratusz z poł. XIX w.
późnogotycka kolegiata farna z lat ok. 1423-28, przebudowana w końcu XV lub na początku XVI w.; do prezbiterium przylega późnorenesansowa kaplica Gostomskich z lat 1598-1602, zamkniętą kratą z tego samego okresu . Budynek bramny na dziedziniec kolegiaty stanowi neogotycka dzwonnica z roku 1869.
plebania z pocz. XIX wieku, ul. Jażdżewskiego 3.
neoromański poewangelicki kościół pw. Najśw. Serca Pana Jezusa z lat 1883-88
mury nawy kościoła dominikanów ze szkarpami (XV wiek), obecnie w budynku przemysłowym, ul. Mała Klasztorna 3.
cmentarz rzymskokatolicki (najstarszy nagrobek z 1792 roku) z kaplicą z 1913 r.
nieużytkowany cmentarz ewangelicki - z kaplicą wybudowaną w 1910 r. (współcześnie zaniedbana), a także resztkami nagrobków.
Domy (wille) z XIX wieku (np. ul. Kilińskiego 7, ul. Dąbrowskiego 12, 20, Krótka 5).
wodociągowa wieża ciśnień z lat 1910-11.
szlak Średzkiej Powiatowej Kolei Wąskotorowej wraz z infrastrukturą. Kolej prowadzi ruch turystyczny z wykorzystaniem trakcji parowej na zachowanym 14-kilometrowym szlaku Środa Miasto - Zaniemyśl.
zespół dworski w Źrenicy z 2 poł. XIX wieku
Parki i ochrona przyrody
Na terenie miasta znajduje się sześć parków miejskich o łącznej powierzchni ponad 15 ha.

Częściowo w granicach miasta leży Obszar Chronionego Krajobrazu Bagna Średzkie o pow. 120 ha, który obejmuje dolinę Strugi Średzkiej w jej dolnym biegu, wraz z jej torfowiskowymi rozlewiskami. Utworzony został uchwałą Rady Miejskiej 20.06.1995 r., zaktualizowaną 23.06.2005 r. Ochronie podlega przede wszystkim siedlisko prawie 200 gatunków ptaków, w tym: krwawodziób, wąsatka, czapla siwa, bąk, bączek, błotniak stawowy, rybitwa białowąsa, czajka i żuraw. W roku 2010 w ramach nowelizacji sieci NATURA 2000 obszar Bagna Średzkie znalazł się w Specjalnym Obszarze Ochrony Siedlisk (SOOs) Dolina Średzkiej Strugi (ozn. PLH300057), stanowiąc 10% jego powierzchni. Znacznie większy teren, obejmujący cały bieg Strugi Średzkiej wraz z rozlewiskami, środkowy bieg Maskawy i stawy hodowlane w Miłosławiu (Bugaju) tworzy obszar ważny dla ptaków (Interantional Bird Areas, IBA) nie zaliczający się jednak do obowiązujących form ochrony przyrody w Polsce. Obszar ten (ozn. pl169) nosi nazwę Dolina Strugi średzkiej i Maskawy i wpisany został do rejestru w maju 2010 r.
Klimat

Środa leży w strefie klimatu umiarkowanego z wzajemnym oddziaływaniem powietrza morskiego i kontynentalnego. Dominująca masa powietrza jest powietrze polarno - morskie znad północnego Atlantyku - latem przynoszące chłód i opady, a zima ocieplenie. Wypogodzenia letnie i ochłodzenia zimowe powodują masy powietrza polarno - kontynentalnego z Europy Wsch. i Azji.
Baza turystyczna
Baza turystyczna Środy Wlkp. to ponad 195 miejsc noclegowych stałych w trzech hotelach i jednym zajeździe oraz 90 sezonowych w okresie wakacyjnym.

 

Inne portale:

Zaprzyjaźnione serwisy